Geneza tańca flamenco

Flamenco jest sztuką śpiewu, muzyki i tańca, których pochodzenie i droga rozwoju zawierają szereg niejasności, sprzeczności i niedomówień. Jedno jest pewne: flamenco ostatecznie ukształtowało się na południu Hiszpanii, w Andaluzji. Z potężnego kotła kulturowego powstała genialna forma sztuki, fenomen artystyczny, podziwiany obecnie przez cały świat. Na ukształtowanie się i różnorodność sztuki flamenco miało niewątpliwie wpływ spotkanie i przenikanie się w jednym miejscu wielu odmiennych kultur. Od zarania dziejów Andaluzja była zamieszkiwana przez różnorodne ludy - Fenicjan, Greków, Rzymian, Wizygotów, Kartagińczyków, Maurów, Żydów i Cyganów. Kraina ta była i jest zarówno wierząca jak i pogańska, chrześcijańska i muzułmańska, arabska i romańska.
Na powstanie i dalsze kształtowanie się sztuki flamenco miały wpływ kultury hinduska, perska, żydowska, arabska, egipska, jak również średniowieczna muzyka chrześcijańska, do której zaliczyć można chorały gregoriańskie.
Najwcześniejsze zapiski zawierające informacje na temat tańca wywodzącego się z Andaluzji można doszukać się już w I w. naszej ery. Kadyks był ówcześnie największym miastem zachodniej części cesarstwa rzymskiego i to właśnie stąd zawędrowały do stolicy kadyskie tańce i pieśni, stając się ulubioną rozrywką Rzymian. Były one opiewane w wielu utworach, a to za sprawą bardzo charakterystycznego rytmu muzyki, jak i również pełnych temperamentu tancerek. Ostatecznie przedstawienia te zostały zakazane przez cesarza Teodozjusza. Nie przeszkodziło to jednak w dalszym kształtowaniu się na terenie dzisiejszej Andaluzji oryginalnych układów i form rytmicznych, które w dużej części charakteryzują współczesne flamenco.
Wraz z chrześcijaństwem folklor tej części Europy przyjął elementy wynikające z bizantyjskiej muzyki kościelnej. W dalszej kolejności do głosu dochodziły wpływy sztuki syryjskiej, żydowskiej, perskiej i arabskiej.
Ośmiowiekowe panowanie arabów wywarło niezatarte piętno w sztuce flamenco. Pozostałościami kultury arabskiej są niewątpliwie charakterystyczne łańcuchy melodyczne, melancholijność, zaduma pieśni jak i zmysłowość i głębia zawarta w sztuce tanecznej. Wszystkie wymienione fakty miały ogromny wpływ na powstanie flamenco, jednak o sztuce, znanej dzisiaj pod tą nazwą można zacząć mówić od momentu pojawienia się Cyganów, którzy osiedlili się na terenie Andaluzji około roku 1462
. Ten tajemniczy lud, według wielu naukowców, wywodzi się z Indii skąd zapoczątkował swoją wielowiekową wędrówkę. Cyganie są prawdopodobnie potomkami pariasów (bezkastowców), którzy z niewiadomych przyczyn wyruszyli w świat.
Szlak tułaczki z Indii do Europy wspólny dla prawie wszystkich Cyganów europejskich wiódł prawdopodobnie poprzez Persję, Armenię i Grecję. W każdym z krajów w jakich się pojawili uznawani byli za doskonałych muzyków i tancerzy o niespotykanych umiejętnościach. Przemierzając wiele krajów wzbogacali również swoją kulturę o wzorce z jakimi się ścierali, co niewątpliwie w ogromnym stopniu wpłynęło na ogromną różnorodność sztuki flamenco. W IX wieku odnotowane zostało przybycie Cyganów do Bułgarii. Do XV wieku nie opuszczali Bałkanów. Po tym okresie rozproszyli się po całej Europie. Ich wielowiekowa wędrówka zakończyła się w Andaluzji.
W Andaluzji- swoistym kotle kulturowym, krainie wiecznie śpiewającej i tańczącej, odkryli Cyganie ogromne natchnienie, coś czego nie mogli odnaleźć w innych częściach Europy. To coś poruszyło całość ich dalekowschodniego dziedzictwa i na nowo eksplodowało w ich kulturze tworząc podwaliny pod współczesną sztukę flamenco. Na pewno wpływ na to miało także, przynajmniej na początku, dobre traktowanie Cyganów przez tamtejsze władze. Nie poddawanie się królewskim nakazom i prawom sprawiło jednak, iż lud ten zaczął żyć w powolnej izolacji na skraju społeczeństwa i zaczął być prześladowany. Wyrazem ciężkiego losu jaki stał się udziałem Cyganów andaluzyjskich są chociażby smutne teksty pieśni i mimika twarzy podczas wykonywania niektórych tańców flamenco.
Flamenco rozwijało się bardzo powoli. Przez kilkaset lat (XVI-XVIII wiek) kształtowane były podstawowe formy, rzadko prezentowane poza obrębem środowiska ich twórców, dla których były częścią codziennego rytuału. W obliczu ogromnych prześladowań stanowiły swoistą katharsis, niosły ulgę, nadzieję na przyszłość i zapomnienie.
Najważniejszym elementem sztuki flamenco jest niewątpliwie cante jondo (głęboki śpiew). Pierwotnie śpiewak nie miał akompaniamentu, towarzyszyło mu rytmiczne wystukiwanie rytmu, jak na przykład klaskanie w dłonie - palmas czy strzelanie do rytmu palcami- pitos. Gitara i taniec pojawiły się we flamenco jako elementy towarzyszące cante jondo, wzbogacające je, a z czasem stając się składnikiem wiodącym.
Okres prześladowania sztuki flamenco skończył się wraz z wydaniem, tzw. sankcji pragmatycznej przez Karola III w 1783 r. Nowe zasady tolerancji pozwoliły wyjść cante jondo oraz tańcu z cienia i wypłynąć na szersze wody.
Taniec flamenco rozpoczął konsolidację różnych stylów na fiestach organizowanych przez szkoły tańca w Sewilli, a także w enklawach Cygańskich, jak na przykład w jaskiniach Sacromonte.
O tego momentu rozpoczyna się tak zwana udokumentowana historia sztuki flamenco. Pierwszy etap ewolucji, zwany „okresem sztuki prymitywnej” geograficznie miał miejsce w trzech regionach Andaluzji: Sewilli, a dokładnie w dzielnicy Triana, następnie w Kadyksie i Jerez de la Frontiera. Analizując szerzej to zjawisko można stwierdzić, iż kolebką flamenco byłaby część Andaluzji mieszcząca się w trójkącie utworzonym przez miejscowości: Moron, Jerez i Ronda. Tam też w rozwijały się i nabierały pełnej formy pieśni cante jondo jak i towarzyszący im taniec. Z czasem jednak cante jondo zaczęło również nabierać trochę lżejszego charakteru. Twórcy zaczynają posługiwać się radośniejszą formą - cante chico, co spotykane było głównie w rejonach Malagi, Granady i Kordoby.
Przez cały ten okres następowało silne ścieranie się folkloru ukształtowanego przez Cyganów Andaluzyjskich z kulturą miejscową jak i kulturą prezentowaną przez ludność napływową. Powstawały nowe formy tańca i śpiewu, jak na przykład Farruca (o rodowodzie asturiańsko- galicyjskim), czy Alegrias- Gaditanas, jako rozwinięcie joty, znanej jako aragoński taniec ludowy. W tym okresie flamenco zasilone zostało również elementami kultury latyno-amerykańskiej, czego pozostałością jest taniec zwany Guajira.
W tym czasie większość artystów nie traktowała swojej działalności zarobkowo, wszystkich łączyła miłość do śpiewu i tańca. Wśród nich znalazło się wielu nie-Cyganów, zwanych payos. W połowie XIX wieku wykonawcy i publiczność przenieśli się z prywatnych patio do lokali o nazwie cafés cantantes. Od tego momentu rozpoczął się zwany przez wielu znawców „złoty okres Flamenco”. Był to czas, w którym definitywnie ukształtowały się podwaliny sztuki flamenco, zarówno tańca, gitary jak i śpiewu. Taniec zaczynał ewoluować pod względem techniki. Mężczyźni tańczyli głównie stepując, pokazując wirtuozerię nóg, natomiast kobiety ubrane w piękne stroje- bata de cola starały się czarować publiczność swoją kobiecością. Ogromną rolę w tańcu kobiecym miały wijące się niczym węże ręce, przypominające ruchy rąk w tańcu indyjskim. Do najbardziej znanych i podziwianych tancerzy tamtego okresu należeli La Malena, La Macarrona, Gabriela Ortega, La Quica, Antonio el de Bilbao, El Viruta, Faico i Joaquin el Feo.
Flamenco powoli komercjalizowało się. Dla wielu artystów występy przed publicznością stanowiły jedyne źródło utrzymania (5). Z jednej strony złoty okres (edad de oro) przyniósł flamenco wielki rozwój i rozkwit, z drugiej strony podcinano korzenie flamenco rezygnując z autentycznego (czystego) flamenco- flameco puro na rzecz taniej rozrywki: kolorowych spektakli w wykonaniu ognistych Cyganek mających przyciągnąć tłumy turystów.
Niemniej jednak wielu interpretatorów wspomina o niesamowitej atmosferze panującej w tych miejscach, będących miejscem spotkań ludzi z różnych sfer społecznych. Ciepły klimat, ciężkie wino, powietrze przesycone zapachem kwiatów i tytoniu zaogniało atmosferę i zmieniało cafe cantantes w królestwo Duende- tajemniczego ducha flamenco.
Począwszy od roku 1910 datowany jest upadek cafe cantantes. W ciągu dziesięciu lat zniknęły prawie wszystkie. Ich rolę przejęły występy na różnego rodzaju estradach. Trudno było doszukać się w nich dawnego ducha flamenco, komercjalizacja osiągnęła swoje apogeum. Powtarzające się ciągle te same elementy, oddzielenie wykonawców od widzów drewnianymi deskami sceny, brak uczucia, chęć wyciągnięcia jak najwyższych korzyści finansowych sprawiło, że flamenco zaczęło tracić na popularności. W tym samym czasie flamenco trafia na sceny teatrów co również przyspieszyło jego komercjalizację, wyjałowiło charakterystyczny cygański styl i charakter.
Na szczęście znalazły się wybitne osobowości, dzięki którym sztuka flamenco przetrwała trudny okres. Manuel de Falla, Federico Garcia Lorca, Rafael Alberti i inni miłośnicy prawdziwej sztuki flamenco zaczęli walczyć o zachowanie prawdziwego stylu flamenco dla przyszłych pokoleń i nadanie flamenco odpowiedniej oprawy intelektualnej. Rewitalizacji sztuki miały służyć różnego rodzaju konkursy i festiwale flamenco. Pierwszym z nich był Konkurs Cante Jondo, który odbył się w Granadzie w dniach 13-14 czerwca 1922 r. Powstają szkoły tańca i śpiewu na terenie całej Andaluzji.
Wraz z rokiem 1955 nastąpił początek okresu zwanego renesansem flamenco (lub okresem neoklasycznym). Pojawiają się tablaos flamencos w zastępstwie masowych spektakli. Flamenco rozpoczęło powolną drogę w poszukiwaniu dawnych korzeni wzbogacając sztukę o nowe akcenty zaczerpnięte z innych stylów tańca czy śpiewu.
W tym czasie pojawiły się wielkie postacie tańca flamenco, a wśród nich chyba najpotężniejsza- Manuela Carrasco. Styl tańca Manueli Carrasco, witalność, siła uderzeń nóg i piękno ruchów rąk wywarły niezatarte piętno w sztuce tańca flamenco i stworzyły wielu naśladowców.
Wraz z wielką tancerką dochodzi się do współczesnego flamenco- flamenco bazującego na swoich korzeniach i poszukującego nowych inspiracji. Taniec osiągnął niespotykane wcześniej walory techniczne. Obecnie zarówno kobiety jak i mężczyźni bazują na tańcu nóg- rytmicznemu wystukiwaniu rytmu butami, osiągającemu czasami niebywałe prędkości. Niemniej jednak w dużym stopniu wykorzystuje się taniec rąk i charakterystyczne figury oparte na vueltas (obrotach). Do najwybitniejszych tancerzy obecnej epoki zalicza się: Altonio Canales, Joaquin Cortes, Javier Baron, Joaquin Grilo, Belen Maya, Eva la Yerbabuena i Sara Baras.

Charakterystyka tańca flamenco

Nie jest rzeczą łatwą dokonanie charakterystyki tak złożonego tematu jakim jest taniec flamenco. Osoba próbująca to uczynić ma z jednej strony do czynienia z ćwiczoną latami, często doprowadzoną do perfekcji techniką wykonania, a z drugiej strony z czymś co nawet trudno określić, czymś duchowym, silnie elektryzującym, czymś co spowija niepowtarzalną aurą tancerza i stopniowo przenosi się na obserwatorów. To coś najczęściej nazywane jest Duende. Każdy tancerz flamenco z ogromnym szacunkiem opowiada o Duende, określając je duchem który pojawia się wtedy gdy tancerz maksymalnie skoncentruje się na swoich uczuciach i wnętrzu. Jest to uczucie silnie introwertyczne. Wykonawca czuje przypływ trudnej do opisania energii, której pozwala sobą zawładnąć. Wtedy flamenco ze swojej technicznej strony przeistacza się w stronę duchową, tancerz zaczyna improwizować, porywa i czaruje widzów, pozwala się ponieść emocjom, jest autentyczny. Powoli widzowie zaczynają to odczuwać i stają się częścią niesamowitego spektaklu wysysającego z głębi najczystsze uczucia: miłości, nienawiści, smutku, radości.
Niewątpliwie łatwiej jest dotrzeć w tańcu flamenco do Duende, gdyż na pierwszym planie we flamenco pojawia się rytm. Rytm jest esencją tego co się dzieje na scenie z tancerzem. Rytm, nierzadko bardzo skomplikowany, zwłaszcza dla ludzi nieosłuchanych z muzyką flamenco, sprawia, że tancerz porusza się w charakterystyczny sposób, improwizuje i wykonuje skomplikowane układy kroków. Melodia pojawia się na drugim planie.
Rytm tańca flamenco rozliczany jest na tzw. compáses. Składają się one zawsze z kilku taktów i stanowią integralną jednostkę danego stylu tańca. Istnieją bardzo łatwe do usłyszenia compáses, jak na przykład w Rumbas i Tangos , które rozlicza się do czterech. Niemniej jednak najczęściej tancerz ma do czynienia z trudniejszymi rozliczeniami, np. w Bulerías czy Alegrías do dwunastu.
Taniec flamenco jest tańcem solowym. Pomimo tego, że można oczywiście spotkać się z choreografiami ułożonymi dla większej liczby osób, a niektóre tańce tak jak Sevillanas tańczy się najczęściej w parach, flamenco z założenia było, jest i pozostanie tańcem solowym, w którym tancerz sam na sam spotyka się z widownią i przekazuje jej swoją sztukę (i Duende). Niemniej jednak zawsze tancerz przede wszystkim tańczy dla siebie, a publiczność jest tylko dopuszczana do uczestniczenia w spektaklu, który może przynieść swoiste oczyszczenie.
Najbardziej charakterystyczne dla tańca flamenco jest wykonywanie rytmicznych uderzeń nogami, tak zwane zapateado . Profesjonalne wykonanie Zapateado wymaga od tancerza wielu lat ćwiczeń i ogromnej kondycji fizycznej. Obecnie obserwuje się tendencję do rezygnacji z figur i wprowadza się coraz więcej zapateado.
Warto także wspomnieć co składa się na technikę tańca flamenco. Składa się on z tańca nóg, a więc zapateado i tańca rąk niemniej charakterystycznego dla flamenco. Istnieje duża różnica pomiędzy tańcem wykonywanym przez mężczyzn i kobiety.
Tancerka jest kobietą, a więc najważniejszy w jej przypadku jest taniec rąk („od pasa w górę”). Taniec ten czasami przypomina wijące się węże wokół ciała, zaskakuje i zniewala widzów. Mężczyźni skupiają się na tańcu nóg, tak aby osiągać prędkość i czystość wykonania. Ruchy ich rąk są ostre, wyraźnie zarysowane, pozbawione łagodności.
Także ubiór świadczy o całkowitej różnicy pomiędzy tańcem męskim i damskim. Tancerka tańczy spowita w suknię z falbanami (czasami ogromną ilością falban), niekiedy ma doszyty tren, wtedy jest to suknia zwana „bata de cola”, może mieć wachlarz, chustę i mnóstwo innych dodatków. Mężczyzna natomiast ubrany w spodnie i koszulę pozbawiony jest wielu środków ekspresji, w jakie wyposażona jest kobieta, musi się więc skupić na technice, witalności swojego tańca, podczas gdy tancerka emanuje kobiecością już od pierwszych taktów występu. Tancerki i tancerze flamenco tańczą (najczęściej) w butach na obcasach. Buty w przedniej części i na obcasach są podbite gwoździami. Gwoździe służą wzmocnieniu dźwięku powstającego podczas wykonywania zapateado, a także pokazaniu różnicy pomiędzy różnymi rodzajami uderzeń.
Do środków używanych w tańcu flamenco należą także palmas i pitos. Palmas są to uderzenia dłonią o dłoń (przypominające klaskanie). Uderzenia mogą być sonido, a więc dźwięczne, lub seco (suche), o głuchym dźwięku. Palmas służą przede wszystkim do podkreślenia rytmu, a także do zwiększenia tempa wykonywanych utworów. Pitos jest to pstrykanie palcami, podkreślające wykonywaną w danym momencie figurę.
Podczas spektaklu tancerz współpracuje z zespołem muzyków i śpiewaków. Wtedy kiedy wykonuje swój taniec, to on jest najważniejszy na scenie i on decyduje o tempie, podgrzewa lub studzi atmosferę, wzmaga napięcie lub je rozładowuje. Muzycy mają za zadanie baczne obserwowanie tancerza i reagowanie na jego taniec.

Podział tańców flamenco